دکتر حسام مبارکی(مدیر بخش تحقیق و توسعه شرکت داروطب)

 

مقدمه

مایکوتوکسین‌ها سموم تولید شده توسط قارچ‌ها هستند که می‌توانند اثرات مضری بر سلامت انسان و حیوانات داشته باشند. استفاده از توکسین بایندرها مانند ذغال فعال و آلومینیوم سیلیکات‌ها (مانند بنتونیت) یکی از روش‌های رایج برای کاهش جذب این سموم در دستگاه گوارش است. این مقاله مروری به مقایسه ذغال فعال و آلومینیوم سیلیکات‌ها به عنوان مایکوتوکسین بایندر پرداخته و شواهد علمی مربوط به اثربخشی و انتخاب‌پذیری آن‌ها را بررسی می‌کند.

 

ذغال فعال: عدم انتخاب‌پذیری و اشباع سریع

ذغال فعال به دلیل ساختار متخلخل و سطح ویژه بالا، توانایی جذب طیف وسیعی از مولکول‌ها را دارد. با این حال، این ماده فاقد خاصیت انتخابی است و بین سموم و مواد مغذی تفاوتی قائل نمی‌شود. در دستگاه گوارش، غلظت مواد مغذی مانند ویتامین‌ها، مواد معدنی و اسیدهای آمینه به مراتب بیشتر از سموم است. این موضوع باعث می‌شود که ذغال فعال به سرعت با مواد مغذی اشباع شود و ظرفیت جذب سموم کاهش یابد (EFSSA 2009). علاوه بر این، جذب مواد مغذی توسط ذغال فعال منجر به هدررفت هزینه‌های خوراک و کاهش ارزش غذایی جیره می‌شود.( Ramos et al., 1996)

 

آلومینیوم سیلیکات‌ها: انتخاب‌پذیری و اثربخشی

آلومینیوم سیلیکات‌ها (مانند بنتونیت، زئولیت و مونت موریلونیت) به دلیل ساختار لایه‌ای و بار الکتریکی منفی، توانایی اتصال انتخابی به مایکوتوکسین‌ها را دارند. این مواد به طور خاص با سموم دارای ساختار قطبی (مانند آفلاتوکسین) برهمکنش می‌کنند و تأثیر کمتری بر جذب مواد مغذی دارند (Diaz et al., 2002). مطالعات نشان داده‌اند که آلومینیوم سیلیکات‌ها نه تنها در کاهش جذب سموم مؤثر هستند، بلکه از آسیب‌های کبدی ناشی از مایکوتوکسین‌ها نیز جلوگیری می‌کنند.

 

مقایسه ذغال فعال و آلومینیوم سیلیکات‌ها در مطالعات علمی

1. مطالعه روی کاهش آفلاتوکسین M1 در شیر

   در مطالعه‌ای که توسط1996) ) Galvano et al.  انجام شد، اثربخشی ذغال فعال و بنتونیت در کاهش آفلاتوکسین M1 در شیر گاوها مورد بررسی قرار گرفت. نتایج نشان داد که بنتونیت به طور قابل توجهی سطح آفلاتوکسین M1 را کاهش داد، در حالی که ذغال فعال تأثیر کمتری داشت. این مطالعه نشان داد که ذغال فعال به دلیل اشباع سریع با مواد مغذی، نتوانست به طور مؤثر سموم را جذب کند.

 

2. مطالعه روی آسیب کبدی ناشی از آفلاتوکسین

   مطالعه‌ای توسط Diaz et al. (2002) نشان داد که استفاده از بنتونیت به عنوان مایکوتوکسین بایندر باعث کاهش قابل توجه آسیب‌های کبدی ناشی از آفلاتوکسین در گاوها شد. در مقابل، ذغال فعال تأثیر کمتری در کاهش این آسیب‌ها داشت. محققان این موضوع را به عدم انتخاب‌پذیری ذغال فعال و اشباع سریع آن با مواد مغذی نسبت دادند.

 

3. مطالعه روی عملکرد جوجه‌های گوشتی

   در مطالعه‌ای که توسط Ramos et al. (1996) انجام شد، تأثیر ذغال فعال و زئولیت (یک نوع آلومینیوم سیلیکات) بر عملکرد جوجه‌های گوشتی در معرض آفلاتوکسین بررسی شد. نتایج نشان داد که زئولیت به طور مؤثرتری سموم را جذب کرده و عملکرد رشد جوجه‌ها را بهبود بخشید، در حالی که ذغال فعال به دلیل جذب مواد مغذی، تأثیر منفی بر رشد داشت.

 

نتیجه‌گیری 

با توجه به شواهد علمی، ذغال فعال به دلیل عدم انتخاب‌پذیری و اشباع سریع با مواد مغذی، اثربخشی کمتری در مقایسه با آلومینیوم سیلیکات‌ها به عنوان مایکوتوکسین بایندر دارد. آلومینیوم سیلیکات‌ها مانند بنتونیت و زئولیت به دلیل انتخاب‌پذیری بالا و توانایی اتصال مؤثر به سموم، گزینه‌های بهتری برای کاهش جذب مایکوتوکسین‌ها و جلوگیری از آسیب‌های مرتبط هستند. استفاده از ذغال فعال نه تنها ممکن است اثربخشی کمتری داشته باشد، بلکه می‌تواند منجر به هدررفت مواد مغذی و افزایش هزینه‌های خوراک شود.