دکتر حسام مبارکی (  مدیربخش تحقیق و توسعه شرکت داروطب)

چکیده

بتاگلوکان‌ها و نوکلئوتیدها به‌عنوان افزودنی‌های تغذیه‌ای مؤثر در بهبود سلامت و عملکرد طیور شناخته می‌شوند. بتاگلوکان‌ها با تقویت سیستم ایمنی، بهبود سلامت روده، جذب سموم قارچی، و کاهش استرس اکسیداتیو، تأثیرات مثبتی بر سلامت پرندگان دارند. نوکلئوتیدها نیز در شرایط استرس و نیاز متابولیکی بالا، از طریق تقویت سیستم ایمنی، بهبود جذب مواد مغذی، و حمایت از رشد و تکثیر سلولی نقش مهمی ایفا می‌کنند. استفاده از این ترکیبات می‌تواند نیاز به آنتی‌بیوتیک‌ها را کاهش داده و به ارتقای بهره‌وری تولید، کیفیت محصولات نهایی، و رضایت مصرف‌کنندگان کمک کند. این مقاله مروری به بررسی اثرات بیولوژیکی و مزایای کاربرد بتاگلوکان‌ها و نوکلئوتیدها در تغذیه طیور می‌پردازد.

 

مقدمه

تغذیه مناسب نقشی کلیدی در سلامت و عملکرد طیور ایفا می‌کند. بتاگلوکان‌ها، به‌عنوان پلی‌ساکاریدهایی با خواص ایمنی‌زایی، و نوکلئوتیدها، به‌عنوان ترکیبات نیمه‌ضروری برای رشد و متابولیسم، در سال‌های اخیر توجه زیادی در صنعت طیور به خود جلب کرده‌اند. بتاگلوکان‌ها که در دیواره سلولی قارچ‌ها، مخمرها، و غلات یافت می‌شوند، با تحریک سیستم ایمنی و بهبود سلامت روده، جایگزینی طبیعی برای برخی آنتی‌بیوتیک‌ها به شمار می‌آیند.

از سوی دیگر، نوکلئوتیدها، به‌عنوان واحدهای سازنده اسیدهای نوکلئیک، در شرایطی که نیاز متابولیکی بالا باشد یا بدن نتواند به‌مقدار کافی آن‌ها را سنتز کند، اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کنند. این ترکیبات در رشد و تکثیر سلولی، تقویت سیستم ایمنی، و افزایش مقاومت در برابر استرس نقش بسزایی دارند.

در این مقاله، اثرات بتاگلوکان‌ها و نوکلئوتیدها بر سلامت، ایمنی، و بهره‌وری تولید طیور بررسی شده و به نقش این افزودنی‌ها در کاهش وابستگی به آنتی‌بیوتیک‌ها و دیگر مواد شیمیایی پرداخته می‌شود.

 

اثرات بتاگلوکان‌ها

1. تقویت سیستم ایمنی: بتاگلوکان‌ها با فعال‌سازی ماکروفاژها و لنفوسیت‌ها، بهبود پاسخ‌های ایمنی ذاتی و اکتسابی را تسهیل می‌کنند. (1)

2. سلامت روده: بتاگلوکان‌ها باعث افزایش ارتفاع پرزهای روده‌ای و بهبود سلامت مخاط روده می‌شوند. آن‌ها همچنین تولید پروتئین‌های Tight Junction را که بین سلول‌های پوششی قرار دارند، افزایش داده و یکپارچگی سد مخاطی را تقویت می‌کنند. این خاصیت باعث جلوگیری از نفوذ سموم و عوامل بیماری‌زا به جریان خون می‌شود.(2)

3. بی‌اثر کردن لیپوپلی‌ساکاریدهای باکتریایی (LPS): بتاگلوکان‌ها قادر به اتصال به لیپوپلی‌ساکاریدهای باکتریایی هستند که به کاهش اثرات منفی این سموم در بدن پرندگان منجر می‌شود. مکانیسم این اثر به واسطه اتصال بتاگلوکان‌ها به مولکول‌های LPS و کاهش تأثیر آن‌ها در فعال‌سازی مسیرهای التهابی در سلول‌های ایمنی است. این عملکرد نقش مهمی در کاهش التهاب و استرس اکسیداتیو دارد.(3)

4. .جذب سموم قارچی: بتاگلوکان یک مایکوتوکسین بایندر وسیع‌الطیف است که با اتصال به سموم قارچی مانع اثرات مخرب آنها مانند کاهش رشد، آسیب به اندام هایی مثل کبد و کلیه و دستگاه تناسلی می‌شود. از آنجایی که غلات موجود در ایران آلوده به سموم قارچی هستند و طبق بررسی شرکت بایومین (در سال 2017) یکی از سمومی که بیشترین میزان را در غلات ایران داشته، سم DON بوده است، وجود بتاگلوکان در خوراک باعث می‌شود اثر این سم و سایر سموم به حداقل برسد.(4)

 

اثرات نوکلئوتیدها

 

نوکلئوتیدها، به‌عنوان ترکیبات نیمه‌ضروری، در شرایطی که پرندگان با استرس یا نیاز بالای متابولیکی مواجه می‌شوند، بسیار حیاتی هستند. این اثرات شامل موارد زیر است:

 

1. رشد و تکثیر سلولی: نوکلئوتیدها در تقسیم و تکثیر سلول‌ها نقش دارند و به همین دلیل برای رشد بافت‌های سریع مانند مخاط روده ضروری‌اند.(5)

2. تقویت سیستم ایمنی: نوکلئوتیدها باعث بهبود پاسخ‌های ایمنی هومورال و سلولی می‌شوند و به افزایش تیتر آنتی‌بادی‌ها پس از واکسیناسیون کمک می‌کنند.(5)

3. سلامت دستگاه گوارش: نوکلئوتیدها با تقویت سلول‌های اپیتلیال روده، به بهبود جذب مواد مغذی و کارایی گوارش کمک می‌کنند.(5)

4. مقاومت در برابر استرس: نوکلئوتیدها به دلیل نقششان در ترمیم و بازسازی سلول‌ها، مقاومت پرندگان را در برابر استرس‌های محیطی و تغذیه‌ای افزایش می‌دهند.(6)

 

بحث و نتیجه‌گیری

تأمین نیازهای تغذیه‌ای طیور به طور مستقیم بر سلامت و عملکرد آن‌ها تأثیر می‌گذارد. افزودن بتاگلوکان‌ها و نوکلئوتیدها به جیره غذایی طیور نه تنها می‌تواند به بهبود شاخص‌های تولیدی منجر شود، بلکه می‌تواند راهکاری موثر برای کاهش نیاز به آنتی‌بیوتیک‌ها و دیگر داروهای شیمیایی نیز باشد.

 

بتاگلوکان‌ها به دلیل خواص ایمنولوژیک و تقویتی خود می‌توانند به‌عنوان یک جایگزین طبیعی برای برخی آنتی‌بیوتیک‌ها عمل کنند. این ترکیبات قادرند پاسخ‌های ایمنی بدن را به شیوه‌ای غیرمهاجم تحریک کنند که این امر می‌تواند به کاهش بروز بیماری‌ها و افزایش نرخ زنده‌مانی طیور منجر شود. علاوه بر این، بتاگلوکان‌ها با تقویت سد روده‌ای و کاهش نفوذ عوامل بیماری‌زا، می‌توانند به بهبود بهره‌وری مواد مغذی و کاهش ضایعات غذایی کمک کنند.

نوکلئوتید ها نیز به دلیل نقش حیاتی خود در فرآیندهای سلولی و تولید انرژی، می‌توانند به بهبود وضعیت عمومی و توان تولیدی طیور کمک کنند. این ترکیبات به ویژه در شرایط استرس و نیازهای بالای متابولیکی، می‌توانند به عنوان منابع اضافی مورد استفاده قرار گیرند و نیاز به استفاده از مواد مغذی گران‌قیمت را کاهش دهند. استفاده از نوکلئوتیدها به ویژه در دوره‌های رشد سریع و پس از واکسیناسیون، می‌تواند به افزایش کارایی سیستم ایمنی و بهبود جذب مواد مغذی کمک کند.

در نهایت، افزودن این ترکیبات به جیره غذایی طیور می‌تواند به کاهش وابستگی به منابع شیمیایی و افزایش استفاده از راهکارهای طبیعی و پایدار منجر شود. این امر نه تنها به بهبود سلامت طیور بلکه به ارتقای کیفیت محصول نهایی و افزایش رضایت مصرف‌کنندگان نیز کمک خواهد کرد. تحقیقات بیشتر در این زمینه می‌تواند به شناسایی دوزهای بهینه و شرایط استفاده بهتر از این ترکیبات کمک کند و به صنعت طیور در دستیابی به عملکرد بهتر و پایدارتر یاری رساند.

 

 

 

شکل.1_  تصویر شماتیک از نحوه ایجاد پاسخ ایمنی توسط بتاگلوکان در روده با تحریک سلول های M موجود در دیواره روده (Brussels_belgium_nutrex)

 

 

شکل.2_ تصویر شماتیک از اثرات سموم قارچی مختلف بر دیواره روده (Netherlands_DSM)