دکتر حسام مبارکی (مدیر بخش تحقیق و توسعه شرکت داروطب)

چکیده

آفلاتوکسین ها گروهی از سموم قارچی هستند که به وسیله گونه‌های مختلف قارچی از جنس Aspergillus

به ویژه توسط دو گونه  A.Parasiticusو  A.Flavusتولید میشوند و به عنوان آلوده‌کننده‌های طبیعی در

طیف وسیعی از مواد غذایی و محصولات کشاورزی وجود دارند. سمیت کبدی، تضعیف سیستم ایمنی،جهش‌زائی

و سرطانزائی عمده‌ترین اثرات آفلاتوکسین‌ها در گونه‌های مختلف حیوانی می‌باشند. آزمایشی برای ارزیابی اثرات  آفلاتوکسین بر کبد و عملکرد جوجه‌های گوشتی نر )320قطعه سویه راس( با دو گروه آزمایشی (1:شاهد) ذرت سالم و بدون آفلاتوکسین  و (2:کنترل) ذرت آلوده به آفلاتوکسین با چهار تکرار (هرکدام شامل 20 قطعه جوجه گوشتی) و بطور کاملا تصادفی انجام شد. در انتهای هفته سوم و ششم از هر قفس سه قطعه جوجه گوشتی به طور تصادفی کشتار و پس از اندازه‌گیری وزن نسبی کبد وکلیه، نمونه‌های بافتی مناسب از کبد برداشت و در فرمالین ده درصد بافر خنثی پایدار گردید. در جیره آلوده به آفلاتوکسین(جیره2)وزن نسبی کبد وکلیه در سنین 21و 42روزگی نسبت به گروه شاهد افزایش معنی‌داری داشت (P <0/05).

 

مقدمه

آفلاتوكسين به علت شيوع گسترده آن بر روي برخي دانه‌هاي غذايي، به خصوص ذرت كه ٥٠ تا ٦٠ درصد بسياري از جيره‌هاي طيور را تشكيل مي‌دهد، بزرگترين نگراني را در ارتباط با مايكوتوكسين‌ها بوجود آورده است. نشانه‌هاي باليني مسموميت با آفلاتوكسين شامل جراحات كالبدگشايي، ضايعات آسيب‌شناسي بافتي و همچنين اثرات ايجاد شده بر روي شاخص‌هاي توليدي گله‌هاي طيور در موارد وقوع تجربي و طبيعي آفلاتوكسيكوز در جوجه‌هاي گوشتي در سراسر دنيا گزارش شده است. مهمترين نشانه‌هاي مسموميت با آفلاتوكسين بي‌اشتهايي، تاخير در رشد، كاهش وزن بدن و كاهش مصرف خوراك مي‌باشند.

آفلاتوكسينها متابوليت‌هاي قارچي هستند كه توسط سويه هاي قارچ آسپرژيلوس توليد ميشوند. اين سموم قارچي كه ممكن است در مواد خوراكي قبل از برداشت، بين مرحله برداشت و خشك كردن و در انبار و يا بعد از فرآيند در كارخانجات در شرايط مطلوب درجه حرارت و رطوبت توليد شوند، موجب تضعيف سيستم ايمني، مسموميت كبدي، موتاسيون، سرطانزايي، ناقص‌الخلقه زايي و خونريزي ميشوند.

آفلاتوكسين B1 از نظر بيولوژيكي فعالترين مشتق آفلاتوكسين از بين انواع آفلاتوكسين هاي شناخته شده است كه موجب مهار سنتز DNA ، RNA و كاهش سنتز پروتئين و حساسيت نسبت به استرس‌هاي ميكروبي و محيطي ميشود.

كبد از اصلي‌ترين ارگان‌هاي هدف آفلاتوكسين است و در آزمايشات هيستوپاتولوژيك تغييرات چربي در هپاتوسيت ها، فيبروز بافت نواحي وريد باب، تكثير بيش از حد سلول‌هاي مجراي صفراوي در برخي از گونه‌هاي حيواني قابل مشاهده است.

مواد و روش کار

صفامهر و همکاران(۱۳۸۴) ضایعات کبدی و عملکرد جوجه های گوشتی تغذیه شده با ذرت آلوده به آفلاتوکسین را مورد بررسی قرار دادند.

در این مطالعه تعداد ۱۶۰ جوجه گوشتی نر از سویه راس بطور تصادفی بین ۸ قفس تقسیم شدند و از یک روزگی با جیره تجاری مطابق با توصیه جداول NRC(۱۹۹۴) تغذیه شدند. جیره های آزمایشی به استثناء ذرت کاملاً شبیه به هم بودند. جیره اول (گروه شاهد) حاوی ذرت سالم ایرانی و جیره دوم (کنترل) حاوی ذرت آلوده به آفلاتوکسین (1ppm) بوده است.

در انتهاي هفته سوم و هفته ششم از هر قفـس ٣ قطعه جوجه گوشتي نزديك ميانگين وزن قفس كشتار شـده و وزن نسـبي كبد، كليه (گرم به ازاي ١٠٠گرم وزن بدن) ثبـت شـد. از کبد نمونه های هیستوپاتولوژی گرفته و با روش های معمول آماده سازی شد.

نتایج و بحث

كبد اندام هدف اثرات سمي آفلاتوكسين بوده و در مقادير پايين آفلاتوكسين وزن نسبي آن نسبت به اندام‌هاي ديگر سريع‌تر تحت تاثير قرار ميگيرد. آفلاتوكسين مسموميت كبد و كليه ايجاد كرده وظايف و ظاهر عمومي آنها را تغيير مي‌دهد. دراين تحقيق وزن نسبي كبد و كليه تحت تاثير آفلاتوكسين افزايش معني‌داري (P< 0.05) داشت. مركلي و همكاران (١٩٨٧) افزایش وزن نسبی کبد در طی آفلاتوکسیکوز را به تجمع لیپید های خنثی، عمدتاً تری‎گلیسیریدها در کبد نسبت داده‌اند. در این تحقیق سندرم کبدچرب در مرغ های تخم‌گذار مشاهده شد. کبد اندام هدف اصلی در خلال بروز آفلاتوکسیکوز در طیور می‌باشد. در معرض بودن با میزان کم ولی طولانی مدت آفلاتوکسین سبب کاهش میزان رشد و افزایش اندازه کبد می‌شود، بدون اینکه علائم درگیری کبدی به طور آشکارا بروز نماید. بزرگ شدن کبد مربوط به هیپرترفی شبکه آندوپلاسمیک صاف در هپاتوسیت ها و نیز تغییر میزان چربی ذخیره میباشد. نتايج به دست آمده در اين بررسي بيانگر آن مي‌باشند كه وجود آفلاتوكسين در جيره غذايي جوجه‌هاي گوشتي (گروه کنترل) موجب افزايش وزن نسبي كليه در مقايسه با جوجه‌هاي تغذيه شده به وسيله جيره غذايي فاقد آفلاتوكسين (گروه شاهد) گرديده است.

در تحقيق حاضر سلول‌هاي كبدي در اثر تغذيه جيره حاوي آفلاتوكسين دچار تغيير چربي بسيار شديدي بود به‌طوري كه در اغلب سلول‌ها ، واكوئل‌هاي درشت چربي كه تمام سيتوپلاسم سلول را فرا گرفته (هسته و ضمائم سلول‌ها را به كنار رانده) جلب توجه ميكند.

ريدل و همكاران(٢٠٠١) نكروز گسترده سلول‌هاي كبدي را از نشانه‌هاي آفلاتوكسيكوزيس حاد و مجاري صفراوي تزايد يافته، تشكيل نواحي نوزايش، فيبروز و حضور جمعيت متراكمي از سلول‌هاي لنفوسيت و هتروفيل را از نشانه‌هاي آفلاتوكسيكوزيس مزمن در پرندگان ذكر كرده‌اند. همچنين ايشان به بروز هپاتوم‌هاي كپسولدار و كلانژيوم در مسمومسيت‌هاي طولاني مدت با آفلاتوكسين اشاره كرده‌اند.

مك‌گوين و همكاران (٢٠٠١) ليپيدوزيس و نكروز سلول‌هاي كبدي، هيپرپلازي صفرواي، فيبروز و اشكال غيرهمسان سلول‌هاي كبدي را از علائم ميكروسكوپيك آفلاتوكسيكوز مزمن در سگ‌ها برشمرده است.
رندل و ريس (١٩٩٦) منظره توري مانند سيتوپلاسم سلول‌هاي كبدي ناشي از تغيير چربي شديد و نيز تكثير مجاري صفراوي پري پورتال را از تغييرات مهم آفلاتوكسيكوزيس طيور برشمرده‌اند.

جونز و همکاران (۱۹۹۷) تکثیر مجاری صفراوی کوچک در اطراف لوبول های کبدی را مهم ترین و ثابت ترین نشانه مسمومیت مزمن در بین تمام گونه های حیوانات میدانند.

شکل 1 : كبد سالم.سلول‌هاي كبدي سالم با هسته هاي درشت
مركزي و سيتوپلاسم يكنواخت و ناحيه باب طبيعي با يك
مجراي صفراوي ،يك وريد پر خون و سه آرتريول مشاهده

 

شکل2: آفلاتوكسيكوزيس تجربي در جوجه گوشتي.تغيير چربي
بسيار شديد در سلو‌‌ل‌هاي كبدي. سيتو پلاسم سلو‌ل‌هاي كبدي از
واكوئل هاي چربي انباشته شده وهسته اين سلول‌ها همراه با ساير
ارگانل ها به حاشيه سلول رانده شده است.

 

شکل 3: آفلاتوكسيكوزيس تجربي در جوجه گوشتي. تغيير چربي در
سلو‌ل‌هاي كبدي همراه با آثار دژنره شدن سلول‌هاي كبدي مشاهده
ميگردد. نوك فلش(پيكان( به یک هسته بزرگ سلول کبدی (مگالوسیتوز) اشاره می‌کند.

 

شکل 4: آفلاتوكسيكوزيس تجربي در جوجه گوشتي. فيبروپلازي
)تكثير بافت همبندي) همراه با هيپرپلازي مجاري صفراوي در
جوجه‌های مبتلا به آفلاتوكسيكوز، مجاري صفراوي تازه تشكيل به
صورت مجاري با لومن باريك و سلول‌هاي پوششي(اپيتليال)  زياد و
جوان كه داراي هسته‌هاي درشت و پررنگ مي‌باشند، ديده ميشود.